Krijgen we vanaf komende week een massale uittocht van burgemeesters en wethouders? Tijdens het congres van de Vereniging van Nederlands Gemeenten (VNG) heeft 96 procent zich uitgesproken voor het behoud van de spreidingswet.
Gaan die allemaal hun Asielcommissie-voorzitter achterna? Rutger Groot Wassink gaf als eerste gehoor aan het advies van Willem-Alexander van Oranje, de bekende loopbaancoach, aan ambtenaren met gewetensbezwaren tegen de koers van nieuwe ministers. Hun stond het allemaal vrij „om een andere baan te zoeken, en ergens anders zijn of haar kwaliteiten in te zetten”. Hij sloot nog net niet af met een olijk „functie elders”.
Misschien had hij het minder smalend bedoeld dan het overkwam. Dan zal hij zich wel achter de oren hebben gekrabd toen hij de hoorzitting van PVV-asielminister Marjolein Faber zag. Zij had zijn citaat uitgeprint en meegenomen, om als een winnende troef uit haar mouw te trekken bij de voorspelbare vragen over bezorgde ambtenaren op haar toekomstige ministerie.
Ambtenaren zei u? De koning had daar laatst iets heel moois over gezegd, waar ze eigenlijk niets aan toe te voegen had. Ze pakte het er even bij. Als de koning de speechschrijver wordt voor een omstreden minister is het gedaan met de puur ceremoniële rol van staatshoofd boven de partijen. Blijkbaar denkt hij dat die neutraliteit voor alle rijksambtenaren geldt.
Ik ben benieuwd wie er voor Groot Wassink in de plaats gaat komen. Misschien is het een aardig troostbaantje voor Gidi Markuszower, of misschien voor Fabers zoon, die ze destijds wat dure websites had laten bouwen voor de PVV? Op die manier zal het hard gaan met die omvolking onder de ambtenarij.
De geschiedenis, ook de recente, leert dat het ook weer niet voor niets is dat we zijn afgestapt van een volgzame bevel-is-bevel-cultuur. Wegkijkende ambtenaren, die politiek-neutraal uitvoerden wat de leiding en de systemen verordonneerden, waren mede verantwoordelijk voor het Toeslagenschandaal. Dat kon doorwoekeren tot aan de rechterlijke macht, waar rechters wel zagen dat het misging maar hun geweten in de ijskast zetten. Ach ja, de neutraliteit van het ambt. In elke rechtszaal hing het portret van loopbaancoach Willem-Alexander: als het ze niet beviel stond het ze vrij een ander baantje te zoeken.
De nieuwe bestuurscultuur is juist een onttroning van die neutraliteit. De aandacht verschuift van de ambtsfunctie naar de persoonlijke opvattingen, uitspraken en gedragingen van de persoon die deze bekleedt. We zagen dat de afgelopen weken, waar potentiële bewindvoerders onophoudelijk aan de tand werden gevoeld over eerdere uitspraken en vroegere tweets.
We zien het bij het intrekken van de uitnodiging van de Kamervoorzitter bij de slavernijherdenking. Of bij het transgendercongres dat de toegang weigert van het NSC-lid dat voorheen columns schreef op deze plek.
Hoe ongelijksoortig die gevallen ook zijn, hieronder ligt de aanname dat iedereen in eerste instantie een privépersoon is met bewezen of vermeende opvattingen en daarna pas een vertegenwoordiger of ambtsdrager.
De gedachte dat je iemand verwelkomt uit hoofde van een functie doet al bijna ouderwets aan in ons ik-tijdperk. Dit uitnodigingsbeleid zal een precedentwerking hebben. Waarom zou je een BBB-Kamerlid of bewindspersoon met onwelgevallige opvattingen nog toelaten bij een conferentie van natuurbeschermers? Gaan organisaties voor ontwikkelingshulp de PVV-minister op hun eigen beleidsterrein straks de deur wijzen omdat zij tegen ontwikkelingshulp is?
Het hele idee achter ambtelijke functies is juist dat er een afstand ontstaat tussen de privépersoon en het ambt, als een soort neutrale bufferzone waardoor je in gesprek kunt blijven met ideologische tegenstanders. Maar het tijdperk van de koninklijke neutraliteit – met een premier-manager ogenschijnlijk zonder uitgesproken visie of privéleven – is nu ten einde. De uitdaging wordt nu om niet al te ver door te schieten naar het andere uiterste.
De burgemeesters, wethouders en andere gemeenteambtenaren die zich massaal vóór de spreidingswet uitspreken krijgen veel meer gedaan als ze op hun plek blijven, en vanuit hun functie in gesprek gaan, met ouderwetse diplomatie en tact. Zij zullen nu als eerste op zoek moeten naar een nieuw evenwicht tussen het ambt en de persoonlijke opvatting. Echt neutraal is in ons land maar één iemand: degene aan wie die ambtenaren trouw zweren, en die dinsdag de nieuwe ministers ceremonieel beëdigt. Daar is hij beter in dan in loopbaanadviezen.
Christiaan Weijts is schrijver.