Het zijn weken van tuimelende machthebbers en dat zijn vaak goede weken. Het is prettig ontwaken met het nieuws dat de dictator in Damascus is gevallen. Vreugdemomentjes zijn nu eenmaal zeldzaam geworden in de geopolitiek, die kun je maar beter koesteren.
Zeker, we weten niet wat Syrië met een islamistische rebellenleider boven het hoofd hangt. Ook is er een risico dat het er snel nóg onrustiger wordt nu de licht ontvlambare regio op zoek moet naar een nieuw machtsevenwicht. Maar om überhaupt verandering mogelijk te maken, moest eerst een einde komen aan het schrikbewind van Assad, die de macht erfde van zijn vader en het maar liefst 24 jaar volhield. Er is geen garantie dat het nu beter wordt, maar de kans is net iets groter dan voorheen.
Het opvallende aan de val van Assad was het onverhoedse karakter. Alsof een speld bij een ballon kwam: poef!, een nieuwe werkelijkheid. Machthebbers kunnen jaren onaantastbaar lijken en opeens is het afgelopen. De reus werd gezien, zijn lemen voeten waren we uit het oog verloren.
Machthebbers stralen graag ongenaakbaarheid uit. De insignes van de macht – een gevolg van klakkende helpers, donkere limousines en een air van altijd drukdrukdruk – helpen daarbij. De suggestie dat hij of zij alles onder controle heeft, heeft ook een functie: niemand volgt een machthebber waar een luchtje van bederf aan zit.
In een goed functionerende democratie wordt een machthebber die over zijn houdbaarheidsdatum heen is snel ingewisseld. Autocraten en dictators proberen dat moment vóór te blijven. Daartoe hebben ze een scala aan instrumenten, variërend van corruptie en desinformatie tot spionage van de eigen bevolking en martelkelders. Het is een even bruut als effectief arsenaal – maar eeuwige macht kunnen ook zij er niet mee kopen, al kunnen ze het bederf lang maskeren.
Ook een vreugdemomentje: de bondgenoten Rusland en Iran schoten Assad niet te hulp. Moskou en Teheran hadden het eenvoudigweg te druk met andere conflicten. De rol van grootmacht was een maatje te groot voor ze. Zo legde de val van een dictator de zwakte van twee autocraten bloot.
Intussen vallen, je zou het in de maalstroom van deze weken haast vergeten, ook democraten. In Seoul speelt president Yoon de hoofdrol in een zelf geschreven operette. Een zittende president in een democratisch land pleegt een staatsgreep. Een machthebber doet dus een greep naar de macht. Dat is al vreemd. Een paar uur later mislukt zijn coup. Voor zo’n president is het einde oefening, denk je dan. Maar nee. De afzettingsprocedure van de oppositie faalt. De president blijft voorlopig aan – maar weer wel met een reisverbod. Wie is er nu in vredesnaam de baas in Zuid-Korea?
Ook democraten die niet aan zelfmutilatie doen en ongeschonden de eindstreep halen, moeten altijd nog afwachten hoe de geschiedschrijving uitvalt. Oud-kanselier Angela Merkel schreef een autobiografie, Vrijheid. Daarin legt ze, schreef NRC, weinig zelfkritiek aan de dag, ook al is haar erfenis – geen treinen, geen tanks, geen groei – niet bepaald een succesverhaal. In overdrachtelijke zin is ook Merkel een gevallen leider en was het sterker geweest als ze iets van de misère bij zichzelf had gelegd. Het streven naar ongenaakbaarheid zit diep.
De op een na grootste democratie organiseerde intussen de comeback van een gevallen leider – ook dat kan. Wie gaf na de bestorming van het Capitool nog om de toekomst van Donald Trump? De democraat die graag in het receptenboek van de autocraten bladert mag nu terug op het wereldtoneel als aanvoerder van een supermacht.
Acht jaar geleden schreef ik hier in de eerste column dat Trump niet zoals de meeste leiders met een vertrouwensvoorschot maar met een tekort aan vertrouwen aan de start verscheen. Dat leek me toen reden tot zorg: „De vertrouwenscrisis komt op een lastig geo-politiek moment. De 45ste president erft een moeilijk internationaal speelveld.” Het speelveld is er alleen maar chaotischer op geworden en Trump is vermoedelijk alleen maar effectiever in het uitleven van zijn onvoorspelbaarheid. Met het oog op het Midden-Oosten, Oekraïne en Taiwan houd je je hart vast. Maar, zoals Assad bewees, vroeg of laat sneuvelen ze allemaal – al kunnen ze in de tussentijd een hoop ellende aanrichten.
En wij, wij niet-machthebbers? Voor ons zit er niets anders op dan de machthebbers voortdurend te testen, ze ter verantwoording te roepen. En, niet vergeten: houd altijd een speld bij de hand.