‘Ik lees de Consumentengids om me normaal te voelen”, zei een vriend ooit tegen me. Daar moest ik toen om lachen, maar ik begreep wel wat hij bedoelde. Zelf ben ik ook abonnee, zij het ongepland: ik wilde ooit toegang tot de matrassentest, abonneerde me gratis voor een maand, en nou ja, de rest is geschiedenis. Ik ben gehecht geraakt aan de ongegeneerde burgerlijkheid van het blad, en met name aan de rubriek Stekeligheden, waarin de redactie consumenten helpt die zijn opgelicht of anderszins onheus bejegend. Zo dwingt ze webwinkel Jouw Juweeltjes deze maand om een nieuwe armband te geven aan iemand van wie het exemplaar direct was stukgegaan. Stekeligheden biedt mensen een laatste hoop op gerechtigheid.
Waar die vriend van mij zich zélf normaal voelde, is het voor mij vooral de wereld die normaal lijkt bij het lezen van de Consumentengids. Het blad heeft een hoog business as usual-gehalte: wat er ook gebeurt in de buitenwereld, elke maand wordt het rechtsgevoel van vijf consumenten door Stekeligheden hersteld. Je kunt je niet voorstellen dat dit ooit verandert. Als de nucleaire winter is ingetreden, zullen overlevenden van de kernoorlog nog steeds contact opnemen met Stekeligheden omdat het bestekmandje in hun vaatwasser het binnen de garantietermijn heeft begeven.
Maar dat gevoel van normaliteit is verraderlijk, want de wereld verandert wél, in hoog tempo zelfs. Zoals Femke Halsema laatst zei in de Volkskrant: „Ik begin langzaam maar zeker te geloven dat de periode van zestig jaar na de Tweede Wereldoorlog eigenlijk een historische aberratie is.” Ze vertelde te zijn opgegroeid met het idee „dat we, na de Tweede Wereldoorlog, een internationale rechtsgemeenschap gingen vormen”, maar de laatste tijd haar vooruitgangsoptimisme begint te verliezen.
Hoe snel democratische en rechtsstatelijke normen vervagen, zagen we dit jaar in de herverkiezing van Donald Trump en de oorlog in Gaza. Dat Trump na alles wat hij gedaan heeft niet is verbannen door het Republikeinse establishment kan ik nog steeds moeilijk bevatten. Nu zitten ze met een president die meermaals is veroordeeld, continu leugens verspreidt en op zijn eigen sociale medium Truth Social krankzinnige teksten post. Deze Kerst richtte hij zich tot zijn politieke tegenstanders, door hem „THUGS” genoemd: „MAY THEY ROT IN HELL. AGAIN, MERRY CHRISTMAS!”
De vraag is: bestaan er überhaupt nog grenzen? Trump zei ooit: „Ik kan midden op Fifth Avenue iemand doodschieten, en ik zou geen kiezers verliezen.” Hetzelfde geldt voor Netanyahu. De Israëlische krant Haaretz berichtte deze maand over oorlogsmisdaden door Israëlische soldaten, die burgers doodschieten onder het mom van „iedereen is een terrorist”. Een geïnterviewde commandant noemde Gaza „een rechteloze ruimte waar menselijk leven geen waarde heeft”. En nog steeds komen Israëls bondgenoten niet verder dan waarschuwingen.
Niet alleen de Gazanen zijn hier het slachtoffer van, maar ook de internationale rechtsorde. „Wat we in Gaza zien is het opzettelijk uit de weg ruimen van het internationaal recht”, zei de Israëlische oud-militair en vredesactivist Yehuda Shaul in oktober in NRC. „Een hele stad kan nu als legitiem doelwit gelden, waardoor de essentiële beginselen van proportionaliteit en onderscheid van alle betekenis zijn ontdaan.” Duidelijke taal, zou je zeggen, maar veel westerse politici blijven hopen dat Netanyahu bijdraait. Toen Frans Timmermans onlangs protesteerde tegen het geweld in Gaza, werd hij op X aangesproken door VVD-Kamerlid Eric van der Burg: „Beste Frans, de VVD staat voor de internationale rechtsorde en dat weet je.” En: „Israël moet zich kunnen verdedigen tegen Iran, Hezbollah, Hamas en andere jihadstrijders en dit alles binnen het oorlogsrecht.” Maar wat nou als Israël het recht negeert? Daarop geeft Van der Burg geen antwoord.
De spelregels van de democratie en de internationale rechtsorde worden officieel niet afgeschaft, maar in de praktijk steeds minder gehandhaafd. Trump kan beweren dat hij een democraat is, Netanyahu’s bondgenoten kunnen zeggen dat hij zich aan het internationaal recht houdt, en de leugen wordt niet bestraft. Ondertussen debatteren mensen over de vraag of er nu wel of niet een genocide wordt uitgevoerd in Gaza. Wat ze niet lijken te beseffen, is dat het antwoord er weinig toe doet. Zonder scheidsrechters zijn er ook geen overtredingen.
Het geeft me het gevoel in een schoolklas te zitten waar de leraar de ruimte heeft verlaten. Terwijl de sterkste kinderen de macht grijpen, wacht de rest op de terugkeer van de leraar. Ze snappen niet dat die niet meer komt.
Hoe lastig rechteloosheid te bevatten is, zie je af en toe in Stekeligheden. Soms lukt het ook de redactie niet om malafide verkopers op de knieën te dwingen. Deze maand bijvoorbeeld komt Berkenbosch Mode weg met het opsturen van de verkeerde bestelling: „Na twee weken krijgt ze jurken die in de verste verte niet lijken op wat ze bestelde. Is dit een grap?” Je voelt de ontreddering bij de redactie. Dit kan toch niet waar zijn? Zo weinig gerechtigheid?
Het kan wel. En dan is er niemand om je te redden.
Floor Rusman (f.rusman@nrc.nl) is redacteur van NRC